Büyük Menderes Havzası Çevre Koruma Birliği

Tarihi Uşak Evleri: 

Eski Uşak evlerinin çoğu kerpiçten yapılmıştır. 1671 tarihinde Uşak’a gelmiş olan Evliya Çelebi, Uşak evlerinin, toprak örtülü dayalı-döşeli ve süslü olduğunu, yalnız bir tanesinin kiremit olduğunu belirtmektedir. Osmanlı mimarisi özellikleri taşıyan sivil mimari örneklerine Aybey, Işık, Karaağaç ve Kurtuluş Mahallelerinde rastlamak mümkündür. Bu evlerin genellikle birinci katı taş örgü, ikinci katı ahşap, cumbalı ve beşik çatılı, alaturka kiremitlidir. Bu evler Kültür Bakanlığınca koruma altındadır.

Uşak’taki eski evlerin çoğu iki katlı olarak inşa edilmişlerdir. Seyrek de olsa üç katlı inşa edilmiş evlere rastlanır. Orta halli ailelerin birbirlerine bitişik nizamda, omuz omuza vermiş evleri, sıkı bir komşuluk ilişkisini ve halkın geçmişteki dayanışmasını ortaya koymaktadır. Kimi varlıklı ailelerin evleri ise daha bağımsız ve görkemli görünmektedir.

Taş, ahşap ve kerpiç bu evlerin inşasında en önemli yapı malzemeleri olarak öne çıkmaktadır. Karakteristik olarak geleneksel evler, zeminlerinden subasman seviyesine kadar moloz taş örgüsü, üst kısımlar ise ahşap çatkı ve kerpiç dolgulu karkasla inşa edilmiştir. Sonra, cepheler ağaç direkler çakılmış çıtalar üzerine çamurla sıvanıp yüzeyler boyanmıştır. Bazen cepheleri tamamıyla taştan yapılmış örneklere de rastlamak mümkündür. Üzeri kırma çatılı ve oluklu kiremitle örtülü eski konutların sade saçakları, duvarların dış etkilerden korunmasına yardım etmektedir. Çoğunun ana cephesi sokağa yönelmesine karşın, evlerin arkalarında yahut yanlarında küçük bir iç bahçe veya avlu da mevcuttur. Ahşaptan yapılan avlu kapısı genellikle ön cephelidir. Burada yetişen ağaçlar ve asmalar yapıların içte olduğu kadar dış görünümde de etkin rol oynamaktadır. Bu özelikleriyle evler, şekillenme ve fiziki çevreleriyle kentin bütününe yönelen birer birim haline gelmektedirler.  

Evlere sokaktan, genelde çift kanatlı bir kapı ile girilmektedir. Eğer sökülüp alınmamışsa, bu kapıların üzerinde, eskiden zil görevi yapan zarif birer sanat eseri niteliğindeki tokmaklara rastlamak hala mümkündür. Ana kapının açıldığı giriş katı daha çok depolama ve kışlık amaçlı düzenlenen hizmet birimlerine ayrılmıştır. Ve bu ilk katta mutfak ve tuvalet bulunmaktadır.

Dokumacılığın yaygın olduğu dönemlerde, halı tezgâhları buradaki hayat denilen geniş mekanlara kurulurmuş. Uşak evlerinin üst katlarında genişçe bir sofa ve odalar yer almaktadır. Katlar arası bağlantı, çoğunlukla içten ahşap bir merdivenle sağlanmaktadır ve geniş bir sofaya varılır. Her katın tavanı ahşap, çatı ise kiremitle kaplıdır. Üç katlı evlerde ise bunlardan farklı olarak, zemin katında çeşitli depolar bulunur.

            Evlerin planı sofaların konumuna göre şekillendirilmiştir. Odaların içlerinde göze çarpan süs unsurları bir anlamda yöre halkının yalın ve duru sanat anlayışını da ele vermektedir. Bazı yapılarda, odalardan biri daha genişçe ve süslemelidir. Misafir odası denilen bu mekânlar eskiden evlere gelen konukların ağırlandığı yerler olma özeliğine sahiptirler.

Geleneksel Türk evlerinin çoğunda olduğu gibi, Uşak’ta da evlerin her bir odası ayrı bir ev gibi düşünülmüştür. Geniş mekânlar halinde tasarlanan bu odaların hemen hemen hepsinde birer sedir, iki kenarına taş yastık konulan ocak, yüklük ve yıkanma birimleri olan ‘gusülhane’ bulunmaktadır. Bu odaların her birinde yemek pişirilebilinmekte, sofra kurularak yemek yenilebilmekte, yatılabilmekte ve gerektiğinde yıkanılabilmektedir. Köşe sedirlere minder döşenir, sedirdeki minderler üstüne diz çökülerek veya bağdaş kurularak oturulur. Zengin evlerde altı sinili pirinç mangal, diğerlerinde saç mangal olur, ocakta yanan odunların közü bu mangallara atılır, oda içi bu mangallarla ısıtılır. Bazı odaların tavanlarında, ocakların davlumbaz ve yaşmaklarında görülen süs unsurları da bu evleri yaptıran insanların estetik zevklerinden izler taşımaktadır.

Aydınlatma aracı olarak evlerde kandil ve petrol lambası kullanılır, su ihtiyacı ise evin altına açılan kuyulardan sağlanır. Uşak 1867, 1894 ve 1922 yıllarında üç büyük yangın geçirdiğinden eski Uşak evleri yapı şekline daha sonraki yıllarda pek rastlanılmaz.